دید کلیدرخت انجیر که نام علمی آنفیکوس (Ficus)میباشد از خانواده (Moracee) موراسه است و دارای 600 گونهمیباشد که اغلب انواع آن وحشی یا زینتی هستند مانند درخت معروف به درختکاتوچو (فیکوس الاستیکا) که هم زینتی است و همصنعتی. فیکوس بنگالنسیسوفیکوس رلیگیوزاانواع زینتی این گیاه می باشند کهدر تزئینات و به عنوان گیاه آپارتمانی مصرف زیاد دارند.
انواعی که درباغبانی از نظر مصرف میوه آن مورد استفاده قرار میگیرند عبارتند از فیکوس کاریکا ،فیکوس پالماتا و فیکوس پودوکاریکا. فیکوس کاریکا همان انجیر معمولی است که به عنوانمیوه مورد استفاده قرار میگیرد. ولی فیکوس پالماتا و فیکوس پودوکاریکا بیشتر برایتلقیح انواع انجیر خوراکی کاشته میشوند.
جایگاه انجیر در آیات و احادیثخداوند در آیه اولسوره مبارکه تینبه انجیر و زیتون قسم یاد کردهاست. این سوگند پرمعنایی است زیر انجیر دارای ارزش غذایی فراوانی است و لقمهای استمغذی و مقوی برای هر سن و سالی و خالی از پوست و هسته و زوائد. در حدیثی ازامام رضا علیهالسلامآمده است: انجیر بوی دهان را میبرد، لثهها و استخوانها را محکممیکند، مو را میرویاند و درد را برطرف میکند و با وجود آن نیاز به دارونیست.و نیز فرمود: انجیر شبیهترین اشیابه میوههای بهشتی است.اصل و قدمت گیاهموطن اصلی درخت انجیر در دنیای قدیم یعنی اروپا- آسیا درنواحی مدیترانه میباشد و به همین جهت آن را جزء میوههای مناطق نیمه گرم طبقه بندیمیکنند. درخت انجیر بسیار قدیمی است. آثار این درخت در آخر عهد دوم (کرتاسه) دیده شده و در عهد چهارم در اطرافدریای مدیترانه مورد کشت قرار گرفته است. در مصر از 2800 سال قبل از میلاد مسیحکاشت درخت انجیر موسوم بوده است.
یهیودیان قدیم نیز درخت انجیر رامیشناختهاند و از یک نوع انجیر که فیکوس سیکوروس میباشد در توارت ذکر شده است. یونانیان قدیم نوع اصلاح شده این درخت را تحت نام انجیر آتیک (Attic) میشناختهاندو رومیها این درخت را با معتقدات مذهبی خود مخلوط کرده آن را نشانه سعادت و پیشرفتو ترقی روز افزون میدانستهاند.
مشخصات گیاه شناسیبرگ درخت انجیرپنجهایو دارای 3 تا 5 لوب میباشد. قسمتی که به اسم میوه انجیر معروف است و مورد تغذیهانسان قرار میگیرد در حقیقت میوه نیست بلکه زائده مجوفی است که گلهای انجیر بهتعدادی زیاد در داخل آن قرار گرفتهاند و مواد قندی در این زایده یا رسپتاکل جمعمیشود. گلهای نر و گلهای ماده درخت انجیر از یکدیگر جدا ولی روی یک پایه یعنی درداخل رسپتاکل واقع شدهاند و به عبارت دیگر درخت انجیر گیاهی است یکپایه.
اگر میوه انجیر را باز کنیم و به شکل یک سطح درآوریم گلهای نر که حاملدانهگردههستند و در کنار و به طرف خارج صفحه واقع شده و گلهای ماده که حاملتخمدانو در صورت تلقیح شدن حامل بذر خواهند بود در وسط صفحه قرار دارند. تلقیح گلهای مادهانجیر بوسیلهحشراتمختلف که مهمترین آنها حشرهای بسیارکوچک ازخانواده کالسیدیدهمیباشد انجاممیگیرد. آب و هوای مطلوب برای درخت انجیربه همان اندازه که درخت انجیر به گرمایزیاد مقاوم است نسبت به سرما مخصوصا در دوره جوانی حساس است و سرما یک عامل محدودکننده در کاشت این درخت میباشد. اثر گرما و رطوبت در میوه انجیر نسبت به نوع مصرفمیوه متفاوت است. انجیرهایی که برای کنسرو و یا در شیرینیپزی مصرف میشود در هوایمرطوب محصول مرغوبتری می دهد تا در هوای گرم و خشک و برعکس میوه درختان انجیری کهدر هوای خشک و نسبتا گرم کاشته شدهاند برای تهیه انجیر خشک مرغوبتر است تا آنهایدر هوای مرطوب عمل آمدهاند.
باران در موقع تلقیح بسیار مضر است و مقدارمحصول را به مقدار قابل توجهی کم میکند. در نواحی مرطوب میوه درشت میشود و دم آنطویل میگردد ولی مقدار شیرینی میوه کم میشود در هوای خشک و گرم دم میوه کوتاه شدهگاهی به کلی از بین میرود اما اندازه میوه کوچک و مقدار شیرینی آن زیاد است.
خاک مطلوب درخت انجیردرخت انجیر را در انواع مختلف خاک از شنی سبک تا رسیسخت میتوان کاشت. دراراضی شنیسبک خطر حمله نماتود بسیار زیاداست. بهترین خاک برای کاشت این درختاراضی لیمونیاست. در این نوع اراضی میوهدادن درخت به علت رشد زیاد شاخ و برگ دو یا سه سال به تاخیر میافتد. ازدیاد درخت انجیردرخت انجیر را با انواع مختلف وروش تکثیر نباتات چهجنسیو چهغیرجنسیمیتوان زیاد کرد. در ازدیاد بوسیله بذر هیچ گاه درخت جدید شبیه به پایهمادری نخواهد بود و به همین جهت نیز جز برای تحقیقات علمی و پیدا کردن انواع جدیداز این طرز ازدیاد استفاده نمیکنند. برای ازدیاد درخت انجیر از نظر ایجاد باغ بهمنظور بهره برداری فقط از طرق مختلف غیر جنسی استفاده میشود.
طرق مختلف غیرجنسی که بیشتر در تکثیر درخت انجیر بکار میروند عبارتند از: قلمه،پاجوش،خواباندن شاخهوپیوند. بین این طرق ، ازدیاد بوسیله قلمه بیش از سایر روشها مورد استفاده قرار میگیرد. درازدیاد درخت انجیر بوسیله قلمه باید از درخت سالم و قوی و شاخه رسیده انتخاب و تهیهشود.
آفات و بیماریهای درخت انجیراز انواع آفات میتوان به این موارد اشارهکرد: سیمتیس نمورانا ، هسپروفانس گریزئوس ، سفیدک انجیر ،موزائیک انجیر ، شکافخوردن میوه انجیر و بیماری ترشیدگی میوه انجیر.
خواص تغذیه ای و درمانی انجیر
انجیر میوه ای مقوی و شیرین است که در قرآن به آن قسم خورده شده است. نام عربی آن " تین " و نام انگلیسی آن " "FIG"می باشد. درخت انجیر بومی آسیای غربی و كشورهای مدیترانه است و از آنجا به عربستان ، سوریه و فلسطین اشغالی برده شده است .انجیر درختی است با برگ های زرد و پنجه ای و به رنگ سبز خاكستری كه بلندی آن تا شش متر می رسد و به دلیل عدم مقاومت در مقابل سرمای شدید ، در مناطق معتدله و گرمسیر كشت می شود .درخت انجیر معمولا از سال چهارم شروع به میوه دادن می كند و تا سن بیست سالگی میوه می دهد.
ارزش غذایی انجیر
انجیر، قند زیادی دارد. 50 درصد انجیر خشک را قند تشکیل می دهد. همچنین منبع خوبی از پتاسیم ، منیزیم ، کلسیم ، فسفر و ویتامین های C , B , A است.انجیر منبع غنی فیبر غذایی می باشد. لیگنین یک نوع فیبرغذایی غیرمحلول است که به مقدار زیاد در انجیر وجود دارد و نقش عمده ای در جلوگیری و رفع یبوست دارد.انجیر منبع غنی فیبر غذایی و نیز منبع خوبی از منیزیم ، کلسیم ، فسفر و ویتامین های C , B , A است.سایر خواص غذایی انجیر عبارتند از :1- از انجیر می توان در رژیم های غذایی خاص مثل رژیم کم چربی ، کم سدیم ، پرفیبر ، کاهش وزن ، دیابتی و حتی رژیم غذایی مدیترانه ای استفاده کرد.2- انجیر سدیم و چربی ندارد و مانند سایر میوه ها بدون کلسترول است.3- 40 گرم انجیر تازه یا یک چهارم لیوان از خرد شده ی آن، معادل یک واحد میوه است.4- 5/1 عد انجیر خشک معادل یک واحد میوه یا 15 گرم کربوهیدرات است که کربوهیدرات آن از گلوکز و فروکتوز تشکیل شده است.5- انجیر، فیبر غذایی بالایی دارد و هر واحد آن 20 درصد نیاز روزانه را تأمین می کند که بیش از هر نوع میوه تازه یا خشک می باشد.6- انجیر بیش از سایر میوه ها املاح دارد. 40 گرم انجیر تازه دارای 244 میلی گرم پتاسیم ( 7 درصد نیاز روزانه ) ، 53 میلی گرم کلسیم ( 6 درصد نیاز روزانه ) و 2/1 میلی گرم آهن ( 6 درصد نیاز روزانه ) می باشد.
خواص درمانی انجیر
انجیر از نظر طب قدیم ایران ، گرم و تر است .- انجیر تعرق بدن را زیاد می كند .- ادرار آور است . اگر ترشح ادرار كم باشد ،خوردن انجیر باعث ازدیاد آن می شود .- حرارت بدن را كاهش می دهد .- چاق كننده است و برای آنهایی كه می خواهند وزن اضافه كنند بسیار مفید است . بدین منظور می توان آن را با شیر مخلوط كرد و در بین غذاها خورد.- انجیر ( تازه یا خشک ) یبوست را برطرف می كند و یكی از بهترین میوه ها برای تمیز كردن روده بزرگ و رفع یبوست است . در قدیم برای از بین بردن یبوست از شربت انجیر استفاده می كردند .- برای درمان ناراحتی های سینه حدود 20 گرم از خرما ، عناب ، انجیر خشك و مویز را با هم مخلوط كرده و آسیاب می کنند. سپس این پودر را با یك لیتر آب می جوشانند تا حجم آن به نصف برسد . از این جوشانده می توان به مقدار سه فنجان در روز مصرف نمود .- جوشانده انجیر خشك درمان كننده التهاب مجاری دستگاه تنفسی ، كلیه ، ذات الریه ، ذات الجنب ، سرخك ،مخملك و آبله می باشد .- جوشانده غلیظ انجیر خشک برای رفع سرماخوردگی بسیار مفید است و غرغره کردن آن گلودرد را برطرف می کند.- برای برطرف كردن سیاه سرفه ، برونشیت و ذات الریه از " قهوه ی انجیر" استفاده كنید. برای درست كردن این قهوه ، انجیر خشک را ابتدا بو می دهند و سپس آن را آسیاب می كنند تا بصورت پودر درآید .- انجیر دستگاه هاضمه را تقویت می كند .- انجیر برای درمان سوء هاضمه مفید است .- سوپ انجیر بسیار مقوی است و برای افزایش شیر در زنان شیرده مفید است .برای تهیه سوپ ، انجیر نرسیده را با گوشت بپزید .- برای برطرف كردن ورم گلو ، 50 گرم انجیر زرد را در 500 گرم شیر ریخته و مدت 15 دقیقه بگذارید بماند. سپس آن را غرغره كنید و مقدری از آن را نیز بنوشید. می توانید آن را با عسل هم شیرین كنید .- انجیر خشک جوشیده شده در شیر برای درمان آنژین ، ورم لثه و ورم مخاط دهان مفید است .- یكی از داروهای بسیار موثر برای درمان آرتروز و درد مفاصل، مخلوط شیر بز و انجیر سیاه می باشد . این مخلوط سموم مختلف را از بدن خارج كرده و درد را از بین می برد. انجیر ، به خصوص انجیر خشک خیسانده در آب یا شیر ، موثرترین درمان برای رفع یبوست است.- انجیر را می توان همراه با میوه های دیگر مصرف كرد. انجیر با میوه های اسیدی مانند پرتقال و گریپ فروت سازگار نیست .- انجیر برای آنهایی كه قند خونشان پائین می آید و یك دفعه احساس ضعف می كنند مناسب است، زیرا قند آن به سرعت در روده كوچك جذب می شود.- خوردن انجیر باعث افزایش نیروی جنسی می شود .- انجیر تقویت كننده كبد است .- برای برطرف كردن ورم بناگوش و دمل ها ، ضمادی از انجیر خشك با آرد جو و گندم درست كنید و روی ورم دمل بگذارید .- دم كرده انجیر با شنبلیله ، برای سینه درد مفید است .- برای رفع ورم طحال، انجیر را به مدت 9 روز در سركه خیس كنید و هر روز پنج عدد از آن را با سركه بخورید .- انجیر ضد سرطان است .- انجیر در معالجه بیماری های پوستی موثر است .- مربا و کمپوت انجیر برای درمان یبوست موثر است ،5 لذا می توان 3 یا 4 انجیر تازه را چهار قطعه کرد و در نیم لیتر شیر جوشاند تا بپزد و آن را با 12عدد کشمش صبح ناشتا بخورند.- هضم انجیر آسان است و مصرف آن برای بچه ها و اشخاصی که از بستر بیماری برخاسته اند و دوره نقاهت را می گذرانند، بسیار مفید است.- انجیر به علت دارا بودن دانه های ریز، باعث تقویت معده و روده می شود، ولی برای کبدهای ضعیف زیان آور است.- سرشار بودن انجیر از پتاسیم، تامین کننده سلامتی کودکان ضعیف و کم خون و بی اشتها ست.- اگر انجیر و عسل را به طور مساوی با هم مخلوط نمایید و بخورید، جهت زخم معده بسیار مفید است.- انجیر به علت داشتن پتاسیم، درجه قلیائیت بدن را بالا برده و در دفع اوره و چربی خون بسیار موثر است.- شربت انجیر، تسکین دهنده دردهای گلو و سرفه است.- انجیر خشک خیسانده شده در شیر بسیار خوشمزه و برای درمان یبوست شدید بسیار مفید است. همچنین خوردن انجیر خشک خیسانده در روغن زیتون در صبح ناشتا ، برای رفع یبوست موثر است.
نظر پیامبر و امامان در مورد خواص انجیر :
*رسول گرامی اسلام (ص) خواص ذیل را برای انجیر بر شمرده اند و مسلمانان را به خوردن آن ترغیب کرده اند :- انجیر میوه ای بهشتی است که بواسیر را قطع می کند.- انجیر نقرس را معالجه می کند.- انجیر، قوای جنسی را زیاد می کند و رطوبت و سردی را که موجب ضعف نیروی آمیزش است ، برطرف می نماید.*حضرت علی (ع) می فرمایند : انجیر برای باد قولنج مفید است. در روز از آن زیاد بخورید ، ولی در شب کم بخورید.* در حدیثی از امام محمد باقر (ع) آمده است که فرمود:بر کبد "حزقیل" پیامبر زخمی ظاهر شد که او را آزار می داد. خداوند به او وحی کرد که شیره انجیر را بگیر و بر سینه خود بمال. وی نیز این کار را انجام داد و بهبود یافت.* در حدیثی ازامام رضا (ع) چنین آمده است که :انجیر بوی بد دهان را از بین می برد ؛ استخوان را محکم می سازد؛ باعث رویش مو می شود ؛ درد را بر طرف می کند و با وجود انجیر دیگر به دارو احتیاج نیست.
مضرات
- انجیر برای كبدهای ضعیف مناسب نیست و آنهایی كه كبد ضعیف دارند ، باید انجیر را با گردو بخورند.- زیاده روی در مصرف انجیر باعث نفخ شكم و اسهال می شود و برای چشم نیز مضر است .- انجیر برای مبتلایان به بیماری قند مضّر است.- انجیر برای مبتلایان به اختلال معده و روده مضّر است.- زیاده روی در خوردن انجیر، برای معده و چشم زیان آور است و خنثی کننده زیان آن، کرفس است.
تهیه دسر با انجیر
برای تهیه پوره انجیر، 240 گرم انجیر را با یک سوم لیوان آب یا آب میوه، در مخلوط کن بریزید و با هم مخلوط کنید. پوره انجیر می تواند به عنوان یک جایگزین مناسب برای چربی و یک شیرین کننده در سفره غذایی شما استفاده شود.
خرید و نگهداری انجیر
موقع خرید انجیر دقت کنید که تازه و پوست آن صاف باشد. اگر بوی ترشیدگی می داد، آن را نخرید ، زیرا این بو نشان می دهد که قند موجود در انجیر تخمیر و میوه خراب شده است.انجیر تازه را حتماً باید در یخچال نگهداری کنید ، ولی انجیر خشک را می توانید در یخچال یا در هوای اتاق نگهداری کنید. البته باید در یک ظرف یا بسته بندی بدون هوا و رطوبت باشد که در اینصورت برای چندین ماه می توان آن را نگه داشت.
